Sztuczna inteligencja w prawie: jak AI wpływa na systemy prawne i rozstrzyganie sporów?

Z pewnością przełomem w tym zakresie była pandemia koronawirusa, która przyspieszyła proces informatyzacji i elektronizacji w sądownictwie oraz w codziennej pracy prawników.

Rok 2023 niewątpliwie zapisze się w historii jako zdominowany przez rozwój AI, a jednocześnie w którym pojawiło się także mnóstwo pytań dotyczących wpływu sztucznej inteligencji na nasze życie, w tym funkcjonujące systemy prawne.

W tej części artykułu zostaną omówione najważniejsze aspekty wpływu AI na organy wymiaru sprawiedliwości, z kolei w następnym przyglądniemy się możliwościom wykorzystania sztucznej inteligencji i jej skutkom w pracy prawnika.

AI w sądownictwie, odległa przyszłość czy rzeczywistość?

Potencjalne zastosowanie sztucznej inteligencji w sądownictwie jest bardzo szerokie.

W teorii systemy AI mogą przejąć zadania sądu na niemal każdym poziomie jego funkcjonowania.

Przykłady zastosowania AI w sądownictwie można podzielić na dwie kategorie tj. na analizowanie danych i wsparcie sędziego w sprawowanej funkcji (np. przydzielanie spraw, ocena formalna pism procesowych, generowanie odpowiedzi na zapytania uczestników postępowań automatyczna transkrypcja i streszczanie ustnych wypowiedzi) oraz na zastąpienie pracowników wymiaru sprawiedliwości i podejmowanie autonomicznych decyzji jak np. analiza materiału dowodowego, wydawanie standardowych zarządzeń albo orzeczeń w powtarzalnych stanach faktycznych.

Druga z przedstawionych możliwości, jest na ten moment dosyć odległa choć nie niemożliwa.

Wynika to z tego, że sztuczna inteligencja nie myśli w tożsamym znaczeniu jak człowiek.

W aktualnym stanie tej technologii, funkcjonowanie algorytmów AI opiera się na wyszukiwaniu podobieństw i wymaga wprowadzenia do systemu dużej ilości danych, na podstawie których system oparty o AI będzie mógł wygenerować odpowiednie informacje.

W przypadku wymiaru sprawiedliwości dochodzi do tego niezwykle skomplikowana materia w postaci regulacji prawnych, które nierzadko przysparzają trudności w orzekaniu nawet doświadczonym sędziom.

Z uwagi na to, obecnie rozwiązania oparte na AI są wdrażane w wymiarze sprawiedliwości na mniejszą skalę.

Wymieniając przykłady systemów wykorzystujących AI w wymiarze sprawiedliwości, warto wskazać na funkcjonujący od 2018 r. w Polsce System Losowego Przydziału Spraw , który przyczynia się do realizacji prawa do sprawiedliwego procesu.

Aktualnie polski resort sprawiedliwości wdraża w zakładzie karnym w Chełmie system wspierania monitoringu zakładów karnych , oparty na algorytmie wykrywania niepożądanych lub niebezpiecznych zachowań.

System działa na podstawie strumieni wideo dostarczanych przez kamery monitoringu.

Najbliższe plany polskiego Ministerstwa Sprawiedliwości obejmują także projekt TJENI ( Foster Transparency of Judicial Decisions and Enhancing the National Implementation of the ECHR ) mający na celu stworzenie centralnego systemu publikacji i kategoryzacji wyroków sądowych 1 .

Mówiąc o naszym kontynencie, warto jeszcze wspomnieć o powstałym w 2019 r. estońskim projekcie mającym na celu zastąpienie sędziów w sprawach cywilnych o drobne roszczenia, nieprzekraczające 7000 euro.

Ostatecznie projekt został wstrzymany, a Estonia ograniczyła wdrożenie AI do transkrypcji przesłuchań sądowych i anonimizacji orzeczeń sądowych.

Na pewno był to jednak ważny krok w stosunku do zastosowania AI do samodzielnego rozstrzygania nieskomplikowanych sporów 2 .

Z kolei, w Holandii od 2010 r. z powodzeniem stosowany jest system e-Court służący do rozstrzygania spraw windykacyjnych.

Całe postępowanie odbywa się online na specjalnie przeznaczonej do tego platformie, a rozstrzygnięcie sprawy jest wydawane przez system na podstawie obowiązujących przepisów oraz imitacji rozumowania sędziowskiego opartej na podstawie bazy akt przeszłych postępowań.

Rozstrzygnięcia wydawane przez AI są jednak poddawane kontroli sędziego 3 .

Na czele rankingu wykorzystania AI w sądach plasują się jednak w tym momencie Chiny.

Pierwsze algorytmy sztucznej inteligencji były już wykorzystywane przez Chiny w postępowaniach sądowych od 2017 r.

Na koniec 2019 r. ogłoszono, że sądy internetowe w Chinach rozstrzygnęły pierwszy milion spraw.

Do 2025 r.

Chiny planują przejść na tzw. czwartą generację sądów inteligentnych 4 .

W Australii wdrażane są rozwiązania umożliwiające nakładanie kar za pomocą AI za wykroczenia drogowe 5 .

W USA w wybranych stanach stosowany jest system COMPAS ( Correctional Offender Management Profiling for Alternative Sanctions ), który na podstawie zbiorów danych ocenia możliwość recydywy.

Z uwagi na kontrowersje związane z uznaniem go za dyskryminujący, w szczególności w stosunku do Afroamerykanów, jego zastosowanie zostało ograniczone, a sąd musi w każdym przypadku rozważyć, na ile wiarygodne są wyniki obliczeń programu 6 .

Zaś w Kolumbii Brytyjskiej powstało narzędzie Smartsettle ONE służące do internetowego rozstrzygania sporów.

Program wykorzystuje algorytmy uczące się taktyki licytacji i priorytetów stron sporu i pomaga w wypracowaniu ugody 7 .

Jakie podejście w stosunku do AI prezentuje Unia Europejska?

W związku z nieustannym rozwojem i doskonaleniem AI konieczne stało się szybkie uregulowanie tego obszaru. 15 czerwca 2023 r.

Parlament Europejski przyjął akt o sztucznej inteligencji (AI Act) , którego głównym celem było zminimalizowanie ryzyk związanych z wykorzystywaniem systemów opartych na AI.

W szczególności w AI Act wprowadzono kontrolę nad tzw. systemami zwiększonego ryzyka, do których m.in. zaliczono oparte o AI systemy stosowane przez administrację publiczną i organy ścigania 8 , poprzez np. wymóg każdorazowej oceny ich wpływu na podstawowe prawa obywateli, a także zabroniono stosowania systemów opartych o AI do predykcji kryminalnej.

W akcie przyznano prawo do wniesienia skargi do krajowego organu ds.

AI od decyzji wydanej z wykorzystaniem algorytmów sztucznej inteligencji.

AI Act nie zezwala na ten moment na podejmowanie przez systemy wykorzystujące sztuczną inteligencję w pełni autonomicznych i niepodważalnych decyzji.

Czy AI zrewolucjonizuje wymiar sprawiedliwości?

Pomimo wielu projektów opartych o AI prowadzonych i wdrażanych w wymiarach sprawiedliwości na całym świecie, stan prac nad rozwojem sztucznej inteligencji nadal nie jest jeszcze wystarczająco zaawansowany, żeby móc zastąpić sędziego i innych pracowników wymiaru sprawiedliwości.

Jedno z najbardziej zaawansowanych badań dotyczących wprowadzenia imitacji rozumowania sędziowskiego w systemie wykorzystującym AI zostało przeprowadzone w 2016 r. i dotyczyło przewidywania orzeczeń ETPC .

Badanie wykazało 79% skuteczności w przewidywaniu rozstrzygnięć ETPC, co daje dosyć pozytywny wynik biorąc pod uwagę stan rozwoju AI sprzed kilku laty.

Systemy oparte o AI cieszą się natomiast dużą popularnością jako narzędzia wspierające i przyspieszające pracę wymiaru sprawiedliwości.

Jak każdy postęp technologiczny, AI niesie za sobą także wiele ryzyk prawnych, jednak dzięki zapewnieniu odpowiednich regulacji zabezpieczających w szczególności interesy jednostki, może stać się przełomowym rozwiązaniem w organach sądownictwa.

Zob.: https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/sztuczna-inteligencja-w-sluzbie-wymiaru-sprawiedliwosci-konferencja-ministerstwa-sprawiedliwosci [dostęp: 07.07.2023 r.).

Zob.: https://www.just.ee/en/news/estonia-does-not-develop-ai-judge [dostęp: 07.07.2023 r.].

H.

Nakad-Weststrate, T.

Jongbloed, H. van der Herik, A.

Salem, Digitally Produced Judgements in Modern Court Proceedings, “International Journal of Digital Society” 2015, nr 4, s. 1102.

Zob.: https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3124815/chinas-courts-use-data-analytics-and-blockchain-evidence?module=perpetual_scroll_0 pgtype=article campaign=3124815 [dostęp: 07.07.2023 r.].

Zob.: https://brookewintersolicitors.com.au/resources/new-artificial-intelligence-technology-being-introduced-to-traffic-cameras/ (dostęp: 16.06.2023 r.).

Zob.: https://en.wikipedia.org/wiki/COMPAS_(software) , (dostęp: 16.06.2023 r.).

Zob.: https://www.lexisnexis.ca/en-ca/ihc/2019-06/from-estonian-ai-judges-to-robot-mediators-in-canada-uk.page [dostęp: 07.07.2023 r.].

Zob.: https://panoptykon.org/akt-o-uslugach-cyfrowych-po-glosowaniu-w-europarlamencie (dostęp: 16.06.2023 r.).

Masz pytanie?

Porozmawiajmy. 20 minut rozmowy.

Bez briefów, bez formularzy.

Wprost odpowiemy.

Umów rozmowę → Zobacz więcej artykułów